مدیریت نوسازی و تحول اداری شهرداری رشت - تاریخچه تحولات فضایی و کالبدی شهر رشت
اداره مطالعات و پژوهش شهرداری رشت

تاریخچه تحولات فضایی و کالبدی شهر رشت

1- توسعة شهر از آغاز تا دورة صفویه

سابقة تاریخی شهر رشت احتمالاً به قبل از اسلام و دورة ساسانیان بر می­گردد. در کتاب «جغرافیای حدود العالم » که در سال 372 هجری قمری نگارش یافته است، آمده که «رشت از آبادی های کهن ایران است» و از آن با صفت «ناحیت بزرگ» یاد کرده است (سرتیپ پور، 219:1370 ). شهر کنونی رشت که مرکز استان گیلان می­باشد در ادوار گذشته بصورت روستایی بین دو منطقة گیلان (بیه پیش که مرکز آن فومن و بیه پس که مرکز آن لاهیجان بود) قرار داشت و چون این محل در مسیر ارتباطی واقع شده بود یکی از توقفگاه هایی بود که مورد استفاده کاروان های عبوری قرار می گرفته است (سازمان مسکن و شهرسازی، ج 2، 2:1386). در روزگار صفویه، گیلان به دو قسمت منقسم شده بود، تا اینکه در سال 934 هجری قمری شاه طهماسب حکومت هر دو قسمت گیلان را به "احمد خان لاهیجانی" سپرد. در دورة وی، رشت اهمیت اقتصادی و سیاسی فراوانی یافت (باباپور، 45:1389).

شهر رشت در این دوره با توجه به مرکزیت و جذب جمعیت بر وسعت خود افزود. رشد این شهر با اهمیت سیاسی، اداری و اقتصادی که از این دوره شروع می­یابد آغاز گردید. به عبارت دیگر این شهر در زمان شاه عباس واجد جنبه­های شهری شد. او برای از بین بردن ملوک الطوایفی و سرکوبی دو ناحیة حاکم نشین گیلان (لاهیجان و فومن) به رشت که وضعیت آن برای تجارت فوق العاده مناسب بود مرکزیت بخشید و آنجا را حاکم نشین گیلان کرد و با افزودن به وسعت آن باعث شد که شهر از شکل قصبه خارج شده و به مکان تجارت ابریشم تبدیل گردد. نقش تجاری شهر به همراه مرکزیت اداری سیاسی، از عمده­ترین عوامل توسعة شهر در قرن 11 هجری قمری می­باشد. انتخاب رشت به عنوان مرکزیت گیلان، به علت موقعیت مکانی ویژة آن بود. این ویژگی­ها عبارتند از: (ویسی، 61:1390).

  • برخورداری از موقعیت میان راهی مناسب.
  • دسترسی به آب و محصور بودن بین دو رودخانة صیقلان و گوهر رود.
  • نزدیک بودن به دریای خزر و در نتیجه موقعیت مناسب آن برای ارتباط با خارج.
  • بالا بودن توان طبیعی از نظر تولیدات کشاورزی.
  • عدم وجود عوارض توپوگرافی بازدارنده.

 

وضعیت رشت در دورة قبل و بعد از صفویه

 

2- توسعة شهر رشت از دوره صفویه تا پهلوی

از زمان سقوط پایتخت صفویان بوسیلة افغان­ها و اشغال رشت و گیلان توسط روس­ها، شرایطی کاملاً متفاوت با گذشته در حوزة گیلان پدید آمد. در ابتدا اشغال گیلان توسط روس­ها با هدف ضمیمه کردن آن به امپراتوری روسیه انجام شده بود. در این زمان پطر کبیر شخصاً بعد از اشغال گیلان، "لواشف" را به حکومت گیلان منصوب کرد، در چنین شرایطی شهر رشت نیاز به توسعة کالبدی داشت و تقریباً پانزده مایل به طرف جنوب از بیشه زارها پاک شد. اصلاحاتی که از سوی پطر کبیر در گیلان انجام شد با نیازهای سرمایه­داری نوظهور روسیه به منظور تمرکز قدرت و ایجاد امنیت سیاسی و اقتصادی در قلمرو تحت حاکمیت روسیه هماهنگی داشت. روس­ها در این زمان ضمن این که آغازگر تحول مهمی در ساخت اقتصادی و شکل مالکیت بر زمین شدند، و املاک خاصه دولت صفویه را به املاک خصوصی تبدیل کردند و در ضمن ساختار­های اداری قدرت و روابط اداری حاکم بر آن را نیز تغییر دادند. این تحول در تولید مازاد ثروت، قدرت و انباشت سرمایه به این شهر بسیار مؤثر بودد (ویسی، 62:1390).

 

در دورة قاجاریه رشت دارای دو بازار بود، بازار باربندان (ساغریسازان) و بازار ساروق بندان که در مرکز شهر واقع بود. در این دوره، رشت به طور چشمگیری توسعه یافت. در فاصله یازده کیلومتری این شهر در محل برخورد دو رودخانة گوهر رود و زرجوب (سیاهرود)، بندر ارتباطی پیربازار بوجود آمد، بدین ترتیب کالاهای تجاری از روسیه تا بندر پیربازار، و از آن به بعد به وسیلة خط آهن تا شهر رشت منتقل می­شد. پیربازار، روستائی از بخش مرکزی رشت بود که به علت مجاورت با مرداب و دریا، پره بازار یا بازار ساحلی و بازار مرکزی نامیده می­شد، و تدریجاً به پیربازار یا پیله بازار، شهرت یافت و لنگرگاه و بندر مهم رشت شد. در هنگام فزونی آب سیاهرود، از پیربازار تا رشت، با کرجی طی می­شد. لیکن به مرور زمان، راه مالرو و سپس راه درشکه رو، رشت را به این بندر ارتباط می­داد. در دورة قاجاریه، برنامه­های عمرانی بسیاری اجرا شد که به طور کلی این فعالیت­ها عبارتند از:

  • ایجاد آبروی فاضلاب و پوشاندن چاه­ها و خندق­های روباز،
  • ایجاد بندر ارتباطی پیر بازار و احداث خط آهن رشت – پیر بازار،
  • تسطیح جاده رشت به منجیل،
  • ایجاد بلدیه (شهرداری)، اولین مدرسة جدید، تئاتر عمومی،
  • ایجاد نهر دور سبزه میدان و سنگفرش مسیرهای اصلی،
  • تأسیس دباغ خانه (کشتارگاه).

به طور کلی استخوان­بندی و ساختار شهر در دورة قاجاریه به شرح زیر است:

مسیر شمالی – جنوبی از یک سو به طرف تهران و قزوین رفته و بازار ساغریسازان در مسیر آن شکل گرفته و از سوی دیگر از طریق بازار به بندر پیربازار اتصال می­یابد.

در جهت شرقی – غربی نیز راه ارتباطی اصلی، از بازار گذشته و در شرق به لاهیجان و در غرب به فومن اتصال می­یابد، و مراکز محلات کیاب و روستای چومار­سرا (که به مرور جزء محلات شهر شد) را به یکدیگر متصل می­نماید.

مسیرهای دیگری از شرق به غرب کشیده شده که یکی از آنها که اصلی تر از بقیه است مراکز محلات خمیران، زاهدان، خمیران کیاب، کیاب و چومارسرا را به یکدیگر اتصال داده است (سازمان مسکن و شهرسازی، ج 2، 8:1386).  نخستین شهرداری در رشت در سال 1286 خورشیدی توسط حاجی میرزا خلیل (پسر میرزا مهدی شریعتمدار) تأسیس شد. انجمن بلدیه، سنگفرش کوچه ها و خیابان­ها و پاکیزگی شهر، رسیدگی به بهداشت قصابی­ها، نانوایی­ها و دهها کار دیگر را بر عهده داشت (ویسی، 63:1390).

 

3- توسعة شهر رشت در دورة پهلوی

پس از انقلاب مشروطیت و تسلط رضاخان، چهرة رشت بدلیل تغییراتی که در آن داده شده شکل تازه­ای به خود گرفت در واقع در این دوره با احداث چند خیابان جدید (امام خمینی ـ سعدی – علم الهدی و شریعتی) و  نقطة تقاطع آنها (میدان شهرداری)، بازار  به حاشیة خیابان­ها کشانده شده و ساختمان­های مسکونی که در محلات قدیمی بصورت متراکم ساخته می­شدند، در اطراف خیابان­ها احداث شده و در کنار آنها محلات جدید بوجود آوردند. در فاصلة سال های 1327 – 1304 شمسی توسعة شهر بیشتر در امتداد خیابان­های جدید الاحداث ادامه یافت و در مسیر خیابان­های فوق الذکر کارخانجاتی از قبیل بلورسازی، حریربافی، گونی بافی و همچنین بیمارستان­ها و مدارس ساخته شد. از سال 1335 – 1327 شمسی شهر از سمت جنوب و جنوب شرقی و جنوب غربی بیشتر از سایر جهات توسعه پیدا کرد و پس از آن تا سال 1350، توسعة شهر در حد شرقی متوقف و در جهت غربی و شمال شرقی متمایل گشت. در این دوره است که باغات و مزارع اطراف شهر از بین رفته و بتدریج با قطعه قطعه شدن آنها، این نواحی به واحدهای مسکونی تبدیل شدند (الیاس زاده مقدم، 155:1377). از 1350 به بعد گسترش شهر در جهت شمال و شمال غربی محسوس تر است. طی این دوره مجموعة مسکونی گلسار در شمال شهر ساخته شده و اراضی کشاورزی واقع در شمال غربی تبدیل به واحدهای مسکونی شدند. در سمت جاده بندر انزلی (شمال شرقی) و همچنین جاده لاهیجان (شرق) با گسترش واحدهای مسکونی، واحدهای تجاری و خدماتی و صنایع کارگاهی روبرو هستیم. تا سال 1357 شهر رشت در سمت جنوب و جنوب شرقی گسترش چندانی نداشته است و فقط در سمت جنوب غربی در کنار جاده جیرده گسترش خطی واحدهای مسکونی دیده می­شود (باباپور، 46:1389). در این دوره اولین طرح جامع شهر رشت تهیه شد و در آن، تغییرات محسوسی در شبکه معابر شهر داده شد. شبکه معابر پیشنهادی، سهمی حدود 20 درصد سطح شهر داشت، که 10 درصد آن شبکه اصلی عبور و مرور شهری و 10 درصد بقیه، مربوط به شبکه فرعی دسترسی به منازل بوده است (سازمان مسکن و شهرسازی، ج 2، 10:1386).

 

4- توسعة شهری طی سال های پس از پیروزی انقلاب اسلامی

طی این دوره نیز گسترش شهر در جهت شمال و شمال غرب ادامه یافت بطوریکه در سمت شمال شهرک گلسار، واحدهای مسکونی پراکنده تا نزدیکی فرودگاه رشت کشیده شده­اند. بعلاوه در جهت غرب و شرق رشت یعنی در اطراف جاده فومن و جاده لاهیجان با افزایش قابل ملاحظة واحدهای مسکونی، خدمات و صنایع کارگاهی مواجه هستیم (باباپور، 47:1389). در این دوره، جاده کمربندی که جاده­های بندر انزلی، لاهیجان، تهران و فومن را به یکدیگر اتصال می­دهد، احداث شد. احداث شهرک صنعتی در این دوره، وجود دانشگاه رشت در جاده تهران (جنوب شرق) و نیز تعیین بخشی از جاده لاکان به عنوان محور توسعه، تعداد زیادی از ساخت و سازهای جدید را به این جهات هدایت کرد (سازمان مسکن و شهرسازی، ج 2، 11:1386). در واقع شهر رشت طی سالهای 1357 تا 1364 در جهات غرب به شرق و شمال شرقی توسعه یافته است و از سال 1367 تاکنون نیز توسعه جنوب غرب، شمال غرب و جاده لاکان می باشد (ویسی، 65:1390).

منابع:

  1. ا لیاس زاده مقدم، نصرالدین (1377)، طرح احیاء و نوسازی بافت کهن بازار رشت، تهران: دانشگاه شهید بهشتی، پایان نامة کارشناسی ارشد شهرسازی.
  2. باباپور ورجاری، هودا (1389)، تحلیل مکانی – فضایی مکان گزینی مراکز درمانی شهر رشت، گیلان: دانشگاه آزاد اسلامی واحد رشت، پایان نامة کارشناسی ارشد جغرافیا.
  3. حسینی، سید علی (1383)، بررسی تحولات کالبدی شهر رشت در چارچوب آراء و نظریات توسعة شهری، فصلنامة فرهنگ گیلان، شماره 23 و 24.
  4. سرتیپ پور، جهانگیر (1370)، نام ها و نامدارهای گیلان، رشت: نشر گیلکان.
  5. سازمان مسکن و شهرسازی گیلان (1386)، طرح جامع شهر رشت، مشاور طرح کاوش، جلد دوم و سوم.
  6. ویسی، رضا (1390)، تحلیل روند توسعه  فضایی و تعیین جهات بهینه توسعه شهر رشت با استفاده از GIS، پایان نامه کارشناسی ارشد، رشته برنامه‌ریزی شهری.